Хар үхэл: Тал нутгаас Европ хүрсэн тахал

1346–1353 онд Төв Азиас эхэлсэн тахал Хар тэнгисээр дамжин Европ, Ойрх Дорнодыг хамарч, Европын хүн амын гуравны нэгээс хагасыг авч одсон юм. Хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн их хүний амь авсан гамшгийн түүх.

Турне хотын иргэд тахлын хохирогчдыг оршуулж буй нь. Жиль ли Мюизийн шастирт зориулан Пьерар ду Тьелтийн зурсан бяцхан зураг, 1350-иад он.

1347 оны аравдугаар сард Хар тэнгисээс буцаж ирсэн арван хоёр Генуя галлей хөлөг Сицилийн Мессина боомтод зангуу хаяхад хотын иргэд тэдгээр хөлгийн тавцан дээр нас барсан, үхэж буй далайчдыг харж аймшигт цочирдсон юм. Далайчдын суга, цавь, хүзүүнд өндөгний хэмжээтэй хар хөх хавдар гарч, бие нь халуурч, цус бөөлжиж байсан бөгөөд хотын захиргаа хөлгүүдийг боомтоос даруй хөөн гаргасан ч хэтэрхий оройтсон байлаа. Хэдхэн хоногийн дотор өвчин Мессинагийн гудамжуудад тархаж, тэндээс Сицили, Итали, дараа нь бүх Европ руу түймэр мэт тархсан бөгөөд дараагийн таван жилд энэ тивийн хүн амын гуравны нэгээс хагас хүртэлх нь амиа алдах болно.

Хожим «Хар үхэл» гэж нэрлэгдэх энэ тахал бол хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн их хүний амь нэг дор авч одсон гамшиг байсан бөгөөд тэр Европын нийгэм, эдийн засаг, шашин, урлаг, сэтгэлгээг үндсээр нь өөрчилж, Дундад зууныг төгсгөлд нь хүргэсэн эргэлтийн цэгүүдийн нэг болжээ. Гэвч тэр түүх Мессинагаас биш, түүнээс хэдэн мянган километрийн зүүн тийш, Төв Азийн уулсын дунд эхэлсэн юм.

Иссык-Күлийн булш

Тахал хаанаас эхэлсэн бэ гэдэг асуулт зуу гаруй жилийн турш эрдэмтдийн маргааны сэдэв байсан юм. Хятад, Энэтхэг, Монголын тал нутаг, Хар тэнгисийн эрэг гээд олон газрыг нэрлэж байсан ч баттай нотолгоо байгаагүй бөгөөд энэ асуултад хамгийн итгэл үнэмшилтэй хариултыг XXI зууны генетикийн шинжилгээ өгсөн юм.

XIX зууны сүүлээр орос археологичид өнөөгийн Киргизийн нутаг, Иссык-Күл нуурын ойролцоох Чүй голын хөндийд Христийн шашны несториан урсгалын хоёр оршуулгын газрыг малтаж, тэндээс 1338, 1339 онд нас барсан хүмүүсийн булшны чулууг олжээ. Тэдгээрийн зарим дээр сирийн хэлээр «тахал»-аар нас барсан гэсэн бичээс байсан бөгөөд тэр хоёр жилд булшны тоо гэнэт огцом нэмэгдсэн байв. 2022 онд олон улсын эрдэмтдийн баг тэр булшнуудаас олдсон хүмүүсийн шүднээс эртний ДНХ ялгаж, тахлын нян болох Yersinia pestis-ийн геномыг сэргээн гаргажээ.

Шинжилгээний үр дүн гайхалтай байлаа. Чүй голын хөндийн нян Европыг хамарсан Хар үхлийн бүх омгийн шууд өвөг буюу тэдгээрийн салаалж эхэлсэн цэгт яг байрласан бөгөөд энэ нь тахлын их давалгаа тэндээс буюу түүний ойр орчмын бүс нутгаас эхэлсэн байх магадлал өндөр гэдгийг харуулсан юм. Тэр бүс нутаг нь XIV зуунд Монголын Цагаадайн улсын нутаг, Торгоны замын гол салаануудын нэг дайран өнгөрдөг газар байжээ.